Zihinsel esnekliğe sahip bireyler tükenmiyor!
Tükenmişlik sendromuna maruz kalan şahısların çocukluklarında çok müdafaacı bir formda büyütülen şahıslar olduğunu söz eden Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Genellikle, zahmete gelemeyen, yüksek tempoya ayak uyduramayan, konforuna düşkün, her şeyi kolay elde etmeye alışkın ve çocukluğundan beri zorluklarla karşılaşmamış bireylerde tükenmişlik sendromu daha sık görülüyor.” dedi.
Stres idaresini başarabilen bireylerin, tükenmişlik sendromuna maruz kalmadıklarını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Esnek olmayı başarabilen, zihinsel esnekliğe sahip şahıslar tükenmişlik sendromuna girmiyorlar.” diye konuştu.
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, tükenmişlik sendromu konusunu kıymetlendirdi.
Tükenmişlik sendromunda çökkünlük hali ortaya çıkıyor
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, tükenmişlik sendromunun depresyonun alt kümelerinden biri olduğunu kaydederek, “Tükenmişlik sendromu, depresyondan farklı olarak sebebinin bilindiği bir durumdur. Depresyonda sebep çoklukla tek bir faktörle açıklanamazken, tükenmişlik sendromunda çoklukla kişinin çok gerilim yüklenmesi (iş gerilimi, içsel gerilim, dış kaynaklı gerilim gibi) ve bu gerilimi yönetememesi sonucu ortaya çıkan bir çökkünlük halidir. Kişi kendini tükenmiş hisseder. Bu duruma güç kaybı, yorgunluk ve motivasyon eksikliği eşlik eder. Kişi ülküleri, gayeleri ve beklentilerini karşılayamadığı için daima yetersiz hisseder. Bu yetersizlik hissi, çökkünlüğü artırır ve kişi bir kısır döngüye girer. Tükenmişlik sendromunun ilerlemesi kronik yorgunluk sendromuna dönüşebilir. Kronik yorgunluk sendromunda karaciğerin çalışması yavaşlar, bağışıklık sistemi zayıflar ve kişi günlük aktivitelerini bile yapmakta zorlanır hale gelir.” dedi.
Kişiyi hasta eden gerilim değil, gerilime verdiği cevaptır!
Depresyonun sekiz ana belirtisinden kimilerinin tükenmişlik sendromunda daha baskın olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Bu belirtilerden ikisi temel belirtilerdir. Birincisi, şahısta elem, tasa, hüzün hissinin olduğu depresif ruh hali; ikincisi ise ilgi ve güç azalması, yani hayata, hoşluklara, olumlu şeylere karşı ilgi azalması ve hiçbir şeyden zevk alamama duygusudur. Bu hislerden sonra unutkanlıklar başlar, fikir akışı yavaşlar ve zihinsel güç azalır. Kişi olaylara karar verirken yavaşlar ve 30 yaşında olmasına karşın kendini 80 yaşında üzere güçsüz hisseder. Uyku tertibi bozulur; kimi bireylerde çok uyku hali görülürken, kimilerinde uykusuzluk yaşanır. İştah da bozulur; birtakım şahıslarda duygusal açlık oluşur ve çok yeme eğilimi görülürken, kimilerinde yemekten içmekten kesilme ve çöküntü yaşanır. Tükenmişlik sendromunda temel sorun güç azalmasıdır. Depresyonda olumsuz kanılar yaygınken, tükenmişlik sendromunda yetersizlik kanıları (yapamayacağım, edemeyeceğim üzere negatif düşünceler) daha besbellidir. Aslında o şahsa hasta eden gerilim değil, gerilime verdiği karşılıktır. Tükenmişlik sendromu her meslekte olmaz. Tükenmişlik sendromunun çok olduğu iki meslek var. Biri sağlıkçılar, oburu eğitimciler. Oyunculukta da var.”
Çocukluklarında çok muhafazacı bir formda büyütülen bireylerde görülüyor
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, tükenmişlik sendromunun iş yoğunluğu, iş gerilimi ve yüksek beklentilerle alakalı olduğunun bilindiğini söz ederek, “Ancak, beklentileri karşılayamayan birçok çalışan olmasına karşın, bu durum herkeste tükenmişlik sendromuna yol açmıyor. Çoklukla, kasvete gelemeyen, yüksek tempoya ayak uyduramayan, konforuna düşkün, her şeyi kolay elde etmeye alışkın ve çocukluğundan beri zorluklarla karşılaşmamış şahıslarda tükenmişlik sendromu daha sık görülüyor. Tükenmişlik sendromuna maruz kalan bireylere baktığımızda, çocukluklarında çok müdafaacı bir halde büyütülen bireyler olduğunu görüyoruz.” sözünde bulundu.
Asıl zafer gerilim karşısındaki dik duruştur
Zora talip olmayan, mücadeleci olmayan, riski sevmeyen şahısların ansızın ağır bir tempoya girdiklerinde “Yapamayacağım” formunda bir yetersizlik hissettiklerini anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Belki o an, o durum kişi için bir fırsata dönüşebilirdi. ‘Bunu nasıl yaparım?’ sorusuna odaklanarak durumu aşabilirlerdi. Lakin ‘Ben yapamıyorum’ diyerek çok bir zihinsel koşullanma oluşmuş ve kendilerini bırakmış durumdalar. Hayatta asıl zafer başarılı olmak değildir. Asıl zafer gerilim karşısındaki dik duruştur. Bunu başarabilmektir. Onlarda tükenmişlik sendromu olmaz. Tutkulu projesi olan bireyde olmaz. O kişi yorgunluk falan dinlemez. Günlerce uykusuz kalabilir. Uğruna yorulacak ideali vardır kişinin. Yüksek bir ideali olan şahıslar kolay kolay tükenmiş sendromuna düşmüyor.” biçiminde konuştu.
Stresi gülerek küçült!
90 yaşın üzerinde ve dinamik bir hoca olan Nobel ödüllü psikiyatrist Eric Kandel’i örnek veren Prof. Dr. Tarhan, Kandel’in yaşlılıkta enerjik olmanın sırrını ‘her şeyin yeterli istikametine bakmak’ olarak söz ettiğini söyledi.
Stresin idaresi ve beyin kimyasının tükenmişlik sendromundaki rolüne dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, stresin yüzüne gülündüğünde küçüldüğünü, korkulduğunda ise büyüdüğünü, kişinin “yapamayacağım” dediği anda negatif bakış açısıyla durumun daha da kötüleştiğini, tükenmişlik sendromunun da yönetilebilir bir durum olduğunu, lakin muhakkak bir noktadan sonra beyin kimyasının bozulduğunu ve ilaç tedavileri yahut manyetik ikazım tedavileri üzere sistemlere gereksinim duyulabildiğini tabir etti.
Prof. Dr. Tarhan, ilaç ve nöromodülasyon tedavileriyle beyin kimyasının düzeltilmesi gerektiğini, zira beyindeki altyapı güzelleştiğinde sorun çözme yeteneğinin geri kazanılacağını ve tam güzelleşmenin lakin biyolojik boyutun tedavi edilmesiyle mümkün olacağını lisana getirerek, “Tükenmiş sendromunun biyolojik boyutunu tedavi etmeden tam tedavi yapamayız.” dedi.
Stresini yönetebilen tükenmiyor!
Tükenmişlik sendromunun, beklenti düzeyi yüksek bireylerde daha sık görüldüğünü belirten Prof. Dr. Tarhan, “Hayattan beklentileri yüksek olanlar, bu beklentileri karşılayamadıklarında kendilerini bırakırlar ve tükenmişliğe teslim olurlar. Bu şahıslar, bir nevi yenilgiyi kabul etmiş üzere davranırlar. Gerçekçi olmayan, kendi düzeylerinin üstünde gayeleri olan ve beklentileri yüksek olanlar, hayal kırıklığına daha kolay kapılırlar ve bu hayal kırıklıkları onları depresif hale getirir. Aslında gerilim idaresini yapamamak da tükenmişlik sendromunun bir kesimidir. Gerilim idaresini başarabilen bireyler, tükenmişlik sendromuna maruz kalmazlar.” formunda konuştu.
Tükenmişlik sendromuna yatkın kişilik tiplerinden birincisi A tipi kişilikler!
Tükenmişlik sendromuna yatkın kişilik tiplerinden birincisi, A tipi kişilikler olduğunu, bu bireylerin çoklukla yakınmacı ve mükemmeliyetçi olduklarını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “A tipi bireyler, adeta bir sünger üzere her şeyi içlerine alıp çökerler, daima yakınırlar ve olayların daima olumsuz istikametlerini görürler. Kısa müddette çözülebilecek bir sorunu bile uzun uzun düşünerek kendilerini yıpratırlar. Beyinleri daima savaş halindeymiş üzere çalışır. Uzun periyodik gerilim altında kalan bireylerde beyin, sinyal akışı yavaşladığı için delta dalgaları üzere yavaş dalgalar üretmeye başlar. Bu da beynin uykudaymış üzere çalışmasına ve kişinin kendisini güçsüz, güçsüz ve zayıf hissetmesine neden olur.” sözünde bulundu.
C tipi bireyler de hayatlarının ilerleyen devirlerinde yalnız kalmaya mahkumdur
Diğer bir kişilik tipinin ise C tipi şahıslar olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Bu bireyler, sempati mahrumu ve çıkarcıdırlar. Her olayı kendi çıkarları doğrultusunda değerlendirirler, kendilerini özel, değerli ve üstün görürler ve herkesin onlara hizmet etmesi gerektiğine inanırlar. Bu bireyler, ‘teflon tava’ olarak da isimlendirilirler. Lakin, teflon tavaların ömrü sonludur; teflon kısmı döküldüğünde işe yaramaz hale gelirler. C tipi şahıslar de hayatlarının ilerleyen periyotlarında yalnız kalmaya mahkumdurlar. Yalnız kaldıklarında ise, kabahati kendilerinde aramak yerine insanları suçlarlar.”
Esnek şahıslar tükenmişlik sendromuna girmiyor
Şükran hissinin beyinde memnunluk hormonu salgılanmasına yardımcı olduğunu da söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Bir de ülküleri olan B tipi şahıslar var. B tipi şahıslar, olaylar karşısında esneyebilen, tekrar eski haline gelebilen ‘kauçuk’ üzere şahıslardır. Elastiktirler ve bilişsel esnekliğe sahiptirler, inatçı değillerdir. Esnek olmayı başarabilen, zihinsel esnekliğe sahip bireyler tükenmişlik sendromuna girmiyorlar. Genetik yatkınlıkları olsa bile, gerilimi yönettikleri için beyin serotonin ve dopamin düzeylerini rahatlıkla dengeleyebiliyorlar.” diye konuştu.
İnsan bağlantılarında toplumsal sermayenin üç temel ayağı bulunduğunu, bunların irtibat biçimleri, sorun çözme tarzı ve gerilim yönetme tarzı olduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Tükenmişlik sendromu yaşayan şahıslarda bu üç alanda da çoklukla olumsuzluk görülür. Olumsuz senaryolar müellifler ve daima karanlık tarafa bakarlar.” dedi.
Hayatta acı, tatlı her türlü olay var!
Hayatta acı, tatlı her türlü olayın olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Ancak hayatınızı nasıl şekillendireceğiniz, bu olaylar içerisinden hangilerini seçerek ilerlediğinize bağlıdır. İşte bu nedenle, umut hissini yüksek tutmak ve her olayda olumlu bir şey, bir tahlil yolu bulabilmek memnunluk biliminin temel stratejisidir. Olumlu bir his durumuna sahip olmak, müspet irtibat kurabilmek, dayanıklılık, metanet ve sebat gösterebilmek bu stratejinin kıymetli ögeleridir.” açıklamasında bulundu.
Başarı yolunun en büyük düşmanları tembellik, bencillik ve kolaycılık!
Akıllı insanın, stratejik düşünen ve orta-uzun vadeli düşünen insan olduğunun altını çizen Prof. Dr. Tarhan, “Sadece bugünü düşünen insan akıllı değildir. Şayet siz insansanız, bir gelecek vizyonunuz olacak, uzun vadeli düşüneceksiniz, mana ve emeliniz olacak. Uğrunda yorulacağınız ve emek vereceğiniz bir mana ve gayeniz olursa, o zorluklara dayanma marifetini geliştirirsiniz. Omurdaki toplumsal ve duygusal maharetlerinizi geliştirirsiniz ve hayattaki yolda ilerlersiniz. Muvaffakiyet yolunda giderken en büyük düşmanlarımız tembelliğimiz, bencilliğimiz ve kolaycılığımızdır.” dedi.
Kendi hudutlarımızı bilemezsek tükenmişlik rolüne gireriz
Tükenmişlik sendromunda en kıymetli faktörün negatif hislerin yüksek düzeyde olması olduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Her şeye hükmedemeyiz ve her şeyi yönetemeyiz. Kendi hudutlarımızı ve haddimizi bilemezsek çaresiz kalırız ve tükenmişlik rolüne gireriz. Halbuki, insanın değiştirebileceği ve değiştiremeyeceği şeyler vardır. Gücümüzün yettiği ve yetmediği, denetim edebileceğimiz ve edemeyeceğimiz şeyler mevcuttur. İşte burada, aklımızı kullanarak bunların sonlarını belirlemeliyiz. Denetim edemiyorsak, onunla ilgili hakikat durum almalıyız. Berbatlıklar, sorunlar ve gerilim her vakit var olacaktır. Kıymetli olan, onlara karşı yanlışsız durum alarak maksadımıza ulaşmaktır. Zorluklara dayandıkça uzun ömürlü bir çınar üzere ayakta kalabiliriz.” diye konuştu.
Hırs ve kolay yoldan kazanma isteği tuzaklara düşürüyor!
Sosyal medyada yansıtılan gerçekliklerin şahısları tükenmişliğe götürüp götürmediği konusuna ait de Prof. Dr. Tarhan, “Sosyal medya bize uydurma bir dünya, düzmece bir gerçeklik ve sanal bir ortam sunuyor. Bu durum, dolandırıcılığın ve siber kumar üzere oyunların artmasının sebeplerinden biri olarak gösterilebilir. Zira beşerler kolay yoldan, çok hırslı bir biçimde muvaffakiyet elde etmek istiyorlar ve bu cins tuzaklara düşüyorlar. Hayattaki birçok zevkte de gerektiğinde vazgeçmeyi başarmak gerekir. Vazgeçemediği vakit insan depresif olmaya ve tükenmişlik sendromuna yakalanmaya aday hale geliyor.” dedi.
Kendimizi terbiye etmek insan için yalnızlığın bir çaresi…
“Kalabalık yalnızlık” konusuna da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Türk Lisan Kurumu’nca 1 milyonun üzerinde kişinin katıldığı oylamada ‘kalabalık yalnızlık’ sözünün seçilmesi, Türkiye üzere sıcak ve yakın münasebetlerin yaşandığı, çat kapı girilen bir toplum için epey çarpıcı bir sonuçtu. Bu durum, global salgının bize de yansıdığını gösteriyor. Kalabalık içinde yalnız olmak, keyifli olmamak manasına geliyor. Zira insan ilişkisel ve toplumsal bir varlık, yalnız olduğunda kendini makus ve mutsuz hissediyor. Cezaevinde 15 günden fazla hücre mahpusu, Dünya Af Örgütü tarafından azap olarak görülüyor. Bu kadar uzun müddet bir ortamda kalmak şizofrenik tesir yaratıyor ve aklın sıhhatini bozuyor. Lakin kimi beşerler var; seçilmiş yalnızlık yaşıyorlar ve bu durumdan memnun oluyorlar. Kendimizi terbiye etmek insan için yalnızlığın bir devasıdır. Bunlara seçilmiş yalnızlık deniyor. Bu natürel bilgeliğin en üst makamı.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı